Hoe ga je om met een coachee die overal een excuus voor heeft?

Als een coachee overal een excuus voor heeft, is de meest effectieve aanpak om het patroon bespreekbaar te maken zonder de relatie te beschadigen. Je benoemt wat je ziet, stelt gerichte vragen en helpt de coachee inzien wat de excuses voor hem of haar doen. Weerstand en verantwoordelijkheidsontwijking zijn namelijk zelden onwil; ze hebben een functie. In dit artikel vind je concrete handvatten om daar als coach mee om te gaan.

Wat zit er achter het gedrag van een coachee die excuses maakt?

Achter het maken van excuses gaat bijna altijd een onderliggende behoefte of angst schuil. Een coachee die steeds verklaringen aandraagt voor waarom iets niet lukt, beschermt zichzelf daarmee tegen iets wat bedreigend voelt: falen, afwijzing, verlies van controle of het gevoel niet goed genoeg te zijn. Het excuus is dus geen truc, maar een overlevingsstrategie.

Veelvoorkomende onderliggende thema’s zijn:

Faalangst: als je het niet probeert, kun je ook niet mislukken
Perfectionisme: de lat ligt zo hoog dat elke stap bij voorbaat gedoemd lijkt
Gebrek aan eigenaarschap: de coachee ervaart zichzelf als speelbal van omstandigheden
Onverwerkte overtuigingen: diepgewortelde ideeën over wat wel of niet mogelijk is voor hem of haar

Als coach is het belangrijk om nieuwsgierig te blijven naar wat het excuus de coachee oplevert. Vraag jezelf af: welk gevoel of welke situatie vermijdt deze persoon op dit moment? Dat is de werkelijke ingang voor het coachingsgesprek.

Wanneer is een excuus eigenlijk weerstand?

Een excuus wordt weerstand wanneer het een structureel patroon vormt dat verandering blokkeert. Eenmalig een verklaring geven voor een gemiste afspraak is menselijk. Maar als de coachee bij elke opdracht, elke reflectievraag of elk nieuw inzicht onmiddellijk met een reden aankomt waarom het niet werkt of niet gelukt is, dan is er sprake van weerstand in de coachingszin van het woord.

Weerstand bij een coachee herken je aan:

Steeds externe factoren aanwijzen als oorzaak (de baas, de drukte, het systeem)
Afspraken uit het coachingsgesprek consequent niet nakomen
Minimaliseren van eigen inbreng of invloed op de situatie
Snel instemmen in het gesprek, maar niets doen tussen de sessies door

Weerstand is geen probleem om te omzeilen, maar een signaal om mee te werken. Het laat zien dat de coachee ergens tegenaan loopt wat voor hem of haar belangrijk is. Als coach benoem je de weerstand, je bestrijdt haar niet.

Hoe bespreek je het patroon zonder de relatie te beschadigen?

Je bespreekt het excuuspatroon het beste door te benoemen wat je observeert, zonder te oordelen. Gebruik feitelijke beschrijvingen in plaats van interpretaties, en stel je observatie open ter discussie. Zo blijft de coachee de eigenaar van zijn of haar eigen proces en voelt het gesprek niet als een aanval.

Een werkzame aanpak is de zogenoemde spiegeltechniek: je beschrijft concreet wat je ziet en vraagt de coachee er vervolgens op te reageren. Bijvoorbeeld: “Ik merk dat we de afgelopen drie sessies steeds uitkomen op redenen waarom de stap nog niet gezet is. Wat zie jij daarin?” Je legt de waarneming neer en geeft de coachee de ruimte om er zelf betekenis aan te geven.

Houd daarbij het volgende in gedachten:

Benoem het patroon, niet de persoon
Spreek vanuit je eigen waarneming, niet vanuit een conclusie
Geef ruimte voor de reactie van de coachee voordat je verder gaat
Bewaar een warme, nieuwsgierige toon, ook als het gesprek spannend wordt

De coachingsrelatie is sterk genoeg voor eerlijkheid, zolang die eerlijkheid gepaard gaat met oprechte interesse in de coachee.

Welke coachingsvragen doorbreken het excuuspatroon?

Vragen die de coachee terugbrengen naar zijn of haar eigen aandeel en mogelijkheden zijn het meest effectief om het excuuspatroon te doorbreken. De juiste vraag verschuift de aandacht van wat er buiten de coachee gebeurt naar wat de coachee zelf kan doen, denken of kiezen.

Krachtige coachingsvragen bij een coachee die excuses maakt:

“Stel dat die belemmering er niet was, wat zou je dan doen?”
“Wat heb jij zelf in handen in deze situatie?”
“Wat zou het je opleveren als je deze stap wél zou zetten?”
“Wat vertelt dit patroon jou over jezelf?”
“Hoe lang speelt dit al, en wat heeft het je tot nu toe gebracht?”

Deze vragen nodigen uit tot reflectie en verantwoordelijkheidsgevoel zonder de coachee in het defensief te duwen. Ze zijn gericht op mogelijkheden en zelfkennis, niet op het afrekenen met het verleden.

Wat doe je als de coachee blijft hangen in excuses?

Als een coachee structureel blijft hangen in excuses ondanks jouw interventies, is het tijd om de doelstelling van het traject opnieuw te bevragen. Soms is de coachee nog niet klaar voor de verandering die het doel vraagt, of is het doel zelf niet het echte doel. Een open meta-gesprek over het verloop van het coachingstraject kan dan helderheid brengen.

Stel jezelf als coach ook de vraag: wat doe ik zelf in dit patroon? Ga ik mee in de excuses? Pas ik de opdrachten steeds aan? Soms houdt een coach onbedoeld het patroon in stand door te soepel te zijn of het niet te benoemen.

Wat je concreet kunt doen:

Bespreek het patroon expliciet als onderdeel van de coaching: “Ik wil het even hebben over hoe ons traject verloopt.”
Herformuleer samen het coachingsdoel: is dit nog wat de coachee echt wil?
Overweeg of een andere werkvorm of benadering meer aansluit bij wat de coachee nodig heeft
Wees eerlijk als je merkt dat de coachee op dit moment niet voldoende gemotiveerd is voor verandering

In uitzonderlijke gevallen is het ook een professionele keuze om het traject te beëindigen of door te verwijzen. Dat is geen mislukking, maar een teken van integriteit.

Hoe wij je helpen bij het omgaan met lastige coachingssituaties

Omgaan met een coachee die excuses maakt, vraagt om stevige coachvaardigheden, zelfkennis en inzicht in patronen. Dat zijn precies de vaardigheden die je bij ons ontwikkelt. Bij Alba-academie bieden wij de opleiding Coaching Basics aan voor professionals die coachend willen leren communiceren in hun dagelijkse werk.

In deze opleiding leer je:

Hoe je patronen in gesprekken herkent en bespreekbaar maakt
Welke vragen je stelt om iemand in beweging te brengen
Hoe je de coachingsrelatie warm houdt, ook als het gesprek moeilijk wordt
Hoe je reflectie en zelfkennis inzet als instrument in je communicatie

De opleiding bestaat uit zes praktijkgerichte lesdagen en is speciaal ontworpen voor professionals zoals managers, HR-adviseurs en consultants die geen beroepscoach willen worden, maar wel effectiever willen communiceren. Je oefent direct met situaties uit jouw eigen werkpraktijk, zodat je het geleerde meteen kunt toepassen.

Wil je sterker worden in het coachingsgesprek? Bekijk dan onze opleiding Coaching Basics en ontdek wat wij voor jou kunnen betekenen.